Teknik çerçeve: 2/3 multisig nasıl çalışır?
Multisig cüzdan, tek bir özel anahtarın transfer yetkisi vermesi yerine, birden fazla özel anahtarın belirli bir eşik sayısına göre kullanılmasını sağlayan yapıdır. 2/3 multisig modelinde üç ayrı imza anahtarı bulunur; işlem yapılabilmesi için bunlardan en az ikisinin geçerli imzası gerekir. Anahtarlar farklı kişilerde, farklı cihazlarda veya farklı ülkelerde tutulabilir.
Bitcoin’de bu yapı, özellikle P2SH türü komut dosyalarıyla kurulabilir. Harcama şartı blokzincir üzerinde bir komut dosyası olarak tanımlanır ve iki geçerli imzanın sunulması gerekir. Burada cüzdanın hukuki veya kurumsal sahipliği, adresin teknik yapısından otomatik olarak çıkmaz.
Ethereum’da ise multisig çoğunlukla akıllı sözleşme tabanlıdır. Varlıklar, sözleşmenin kontrol ettiği adreste tutulur; işlem, belirli sayıdaki imza sahibi tarafından onaylandıktan sonra sözleşme üzerinden yürütülür. Bu modelde imza sahiplerinin değiştirilmesi, yetki iptali, işlem sırası ve yönetici işlemleri sözleşmenin koduna bağlıdır.
Her iki modelde de kritik ayrım aynıdır: İmza anahtarına sahip olmak, teknik işlem yetkisi sağlar; fakat bu yetki tek başına mülkiyet, mirasçılık, ortaklık payı veya temsil yetkisi anlamına gelmez. Aynı şekilde hukuken bir kişinin mirasçı veya şirket temsilcisi olması da ilgili özel anahtarı blokzincir üzerinde kendiliğinden kullanılabilir hâle getirmez.
Miras senaryosu
İmza sahiplerinden biri ölürse kalan iki imza sahibi varlığa erişebilir mi?
2/3 yapısında üç imza sahibinden biri öldüğünde, ölen kişinin anahtarı teknik olarak kullanılabilir durumda kalabilir; fakat anahtarın mirasçılara geçip geçmediği, anahtarın nerede bulunduğu ve güvenlik bilgilerinin bilinip bilinmediği ayrı meselelerdir.
Ölen kişinin anahtarı tamamen kaybolmuşsa, kalan iki imza sahibi teknik olarak iki geçerli imzayı sağlayabilir. Bu durumda Bitcoin P2SH yapısında, komut dosyasının gerektirdiği iki imza mevcutsa işlem yapılması mümkündür. Ethereum’daki akıllı sözleşme tabanlı yapıda da sözleşme iki geçerli imzayı kabul edecek biçimde tasarlanmışsa transfer gerçekleştirilebilir.
Bununla birlikte, bu teknik imkân kalan iki kişinin varlık üzerinde münhasıran hak sahibi olduğu anlamına gelmez. Ölen imza sahibinin ekonomik hakkı veya cüzdandaki payı varsa bu değer terekenin aktifinde değerlendirilmelidir. Kalan iki imza sahibinin varlığı tek başına başka adrese taşıması, mirasçıların veya diğer hak sahiplerinin haklarını ortadan kaldırmaz.
Daha karmaşık sonuç, ölen kişinin anahtarının mirasçılara fiilen geçmesi hâlinde ortaya çıkar. Mirasçılar anahtarı kullanarak işlem imzalayabilir; ancak anahtarın devralınması, multisig cüzdanındaki varlığın belirli bir mirasçıya ait olduğunu kendiliğinden göstermez. Anahtar, teknik yetkiyi temsil eder. Tereke payının ve cüzdandaki ekonomik hakkın belirlenmesi ise miras hukukuna göre yapılır.
Ölen imza sahibinin özel anahtarı terekeye dahil midir?
Türk Medeni Kanunu’nun mirasın geçişine ilişkin düzenlemesine göre mirasçılar, mirasbırakanın malvarlığı haklarını ölümle birlikte kazanır. Mevcut düzenlemede bu husus açıkça şöyle ifade edilmiştir:
TÜRK MEDENİ KANUNU – MİRASIN KAZANILMASI
Mirasçılar, mirasbırakanın ölümü ile mirası bir bütün olarak, kanun gereğince kazanırlar.
Kanunda öngörülen ayrık durumlar saklı kalmak üzere mirasçılar, mirasbırakanın aynî haklarını, alacaklarını, diğer malvarlığı haklarını, taşınır ve taşınmazlar üzerindeki zilyetliklerini doğrudan doğruya kazanırlar ve mirasbırakanın borçlarından kişisel olarak sorumlu olurlar.
Özel anahtarın doğrudan “malvarlığı hakkı” mı, yoksa kripto varlık üzerindeki fiilî ve teknik kontrolü sağlayan gizli bilgi mi olduğu her olayın yapısına göre değerlendirilmelidir. Bu ayrım önemlidir. Bir private key, tek başına belirli miktarda kripto varlığın mülkiyet belgesi değildir. Anahtar, ilgili adres üzerindeki transfer yetkisini kullanmayı sağlar.
Buna karşılık, özel anahtarın mirasbırakana ait bir cüzdanın yönetimi için tutulduğu ve bu cüzdandaki varlıkların ekonomik olarak mirasbırakana ait olduğu ispatlanabiliyorsa, anahtar veya anahtara erişim bilgisi terekenin korunması bakımından dikkate alınması gereken bir dijital unsur hâline gelir.
Mirasçılar anahtarı “devralabilir”; ancak bu ifade iki farklı anlama gelir:
- Anahtarın fiziksel veya elektronik olarak kendilerine teslim edilmesi,
- Anahtarın sağladığı ekonomik yetkinin miras payları oranında kullanılabilir hâle gelmesi.
İlk anlam teknik teslimdir. İkinci anlam ise miras ortaklığı, terekenin yönetimi ve paylaşma kurallarıyla ilgilidir.
Miras ortaklığında iki imza sahibi tek başına karar verebilir mi?
Birden fazla mirasçı varsa, mirasın geçişiyle birlikte mirasçılar arasında terekenin bütün hak ve borçlarını kapsayan bir ortaklık meydana gelir. Mirasçılar, paylaşmaya kadar terekeye elbirliğiyle sahip olur ve terekeye ait haklar üzerinde kural olarak birlikte tasarruf eder.
TÜRK MEDENİ KANUNU – MİRAS ORTAKLIĞI
Birden çok mirasçı bulunması hâlinde, mirasın geçmesiyle birlikte paylaşmaya kadar, mirasçılar arasında terekedeki bütün hak ve borçları kapsayan bir ortaklık meydana gelir.
Mirasçılar terekeye elbirliğiyle sahip olurlar ve sözleşme veya kanundan doğan temsil ya da yönetim yetkisi saklı kalmak üzere, terekeye ait bütün haklar üzerinde birlikte tasarruf ederler.
Mirasçılardan birinin istemi üzerine sulh mahkemesi, miras ortaklığına paylaşmaya kadar bir temsilci atayabilir.
Bu hüküm ile 2/3 teknik eşiğin aynı şey olmadığı özellikle vurgulanmalıdır. Blokzincir protokolü iki imzayı yeterli görürken, miras hukuku tereke üzerinde iki kişinin tek başına tasarruf etmesini gerektirmeyebilir. Örneğin üç mirasçıdan yalnızca ikisi, ölen imza sahibinin payını da kapsayacak şekilde varlıkları başka adrese aktarırsa, işlem blokzincir üzerinde kesinleşebilir; fakat diğer mirasçının miras ortaklığından doğan hakları sona ermez.
Bu durumda varlıkların iadesi, paylaşma hesabına dahil edilmesi, denkleştirme veya tazminat talepleri gündeme gelebilir. Transferin gizlenmesi, varlığın kişisel cüzdana alınması veya işlem kayıtlarının saklanması ayrıca ispat ve sorumluluk sorunları doğurur.
Miras ilamı veya veraset ilamı imza hakkını devreder mi?
Teknik cevap: Hayır. Mirasçılık belgesi veya mahkeme kararı, Bitcoin komut dosyasını değiştirmez, Ethereum multisig sözleşmesine yeni imza sahibi eklemez ve kayıp özel anahtarı yeniden oluşturmaz. Blokzincir ağı, mahkeme kararını kendiliğinden tanımaz.
Hukuki cevap: Mirasçılık belgesi, mirasçılık sıfatını ve mirasçıların kim olduğunu ortaya koyabilir. Fakat teknik yetkinin kullanılabilmesi için anahtarın teslimi, cüzdan yönetiminin değiştirilmesi veya varsa akıllı sözleşmenin öngördüğü yönetici işlemlerinin yapılması gerekir.
Dolayısıyla mahkeme kararı, imza hakkını doğrudan blokzincir üzerinde “transfer etmez”. Ancak anahtarın terekeye ait olduğunun tespiti, anahtarın teslimi, kalan imza sahiplerinin hesap verme yükümlülüğü veya varlığın korunmasına ilişkin kararlar bakımından hukuki dayanak oluşturabilir.
Miras bakımından vasiyetnameye ve ortaklık düzenine konulması gereken hükümler
Vasiyetname veya ayrı bir miras planında şu konular açıkça düzenlenmelidir:
- Multisig cüzdanın varlığı ve hangi blokzincirlerde bulunduğu,
- Cüzdandaki varlıkların kime ait olduğu,
- Her imza anahtarının hangi kişide veya kurumda bulunduğu,
- Bir imza sahibinin ölümü hâlinde anahtarın nasıl korunacağı,
- Mirasçılara anahtarın doğrudan mı, yoksa güvenli bir temsilci aracılığıyla mı teslim edileceği,
- Kalan imza sahiplerinin tek başına transfer yapıp yapamayacağı,
- Transfer yapılacaksa yeni adresin hangi onay prosedürüyle belirleneceği,
- Varlıkların değerleme tarihinin nasıl saptanacağı,
- Küçük mirasçı veya birden fazla mirasçı bulunması hâlinde ortak yönetim yöntemi,
- Anahtarın vasiyetnameye açık metin olarak yazılmaması ve bölünmüş veya şifreli saklama yöntemi.
Bununla birlikte, vasiyetnameye yazılan bir talimatın teknik olarak çalışır durumda olan bir cüzdan kuralını değiştirmeyeceği unutulmamalıdır. Hukuki talimat ile blokzincir işleminin uygulanabilirliği birbirinden ayrılmalıdır.
Ortaklık senaryosu
Üç ortaklı şirkette bir ortak çıkarsa veya ihraç edilirse anahtar ne olur?
Üç ortaklı bir şirkette 2/3 multisig cüzdan kullanılması, cüzdanın şirket malvarlığına ait olduğu varsayımında, imza sahipleri ile şirket arasındaki yetki ilişkisinin kurulmasını gerektirir. Ortaklardan biri şirketten ayrıldığında, payını devrettiğinde veya ortaklıktan çıkarıldığında iki ihtimal birbirinden ayrılmalıdır:
- Ayrılan kişi yalnızca ortaklık sıfatını kaybetmiş, fakat imza anahtarı şirket adına saklanan bir araç olarak kalmış olabilir.
- Anahtar kişiye özgü ve şirketten bağımsız biçimde tutulmuş olabilir; bu durumda şirketin yeni imza sahibine geçişi teknik işlem gerektirir.
Anahtarın kişisel mülkiyette olduğu ileri sürülse bile, şirket varlıklarına erişim sağlayan şirket içi yetkinin ayrılan ortakla birlikte devam ettiği kabul edilemez. Anahtarın şirket adına tutulduğunu gösteren şirket sözleşmesi, yönetim kurulu veya ortaklar kurulu kararı, görev tanımı, saklama protokolü ve işlem kayıtları değerlendirilmelidir.
Anahtarın güncellenemediği Bitcoin yapılarında yeni cüzdan oluşturulması ve varlıkların yeni 2/3 adrese taşınması gerekebilir. Ethereum akıllı sözleşmesi anahtar değişikliğine izin veriyorsa, sözleşmenin yönetim fonksiyonu üzerinden yeni imza sahibi eklenebilir veya ayrılan kişinin yetkisi çıkarılabilir. Ancak bu işlem için hâlihazırdaki imza eşiğinin sağlanması gerekir.
Şirket sözleşmesi multisig yetkisiyle uyumlu olmalıdır
TTK’nın şirketler topluluğuna ilişkin hükümleri içinde şirketler arası hâkimiyet, oy çoğunluğu ve yönetim organının karar alma gücü düzenlenmiştir. Bu çerçevede şirketin fiilî dijital varlık yönetimi, yalnızca ortakların kişisel mutabakatına bırakılmamalıdır.
TÜRK TİCARET KANUNU – ŞİRKETLER TOPLULUĞU VE HÂKİMİYET
Bir ticaret şirketi, diğer bir ticaret şirketinin, doğrudan veya dolaylı olarak oy haklarının çoğunluğuna sahipse veya şirket sözleşmesi uyarınca, yönetim organında karar alabilecek çoğunluğu oluşturan sayıda üyenin seçimini sağlayabilmek hakkını haizse hâkim şirket olarak değerlendirilir.
Bir ticaret şirketi, diğer bir ticaret şirketini, bir sözleşme gereğince veya başka bir yolla hâkimiyeti altında tutabiliyorsa, bu şirketler topluluğuna ilişkin hükümler uygulanır.
Şirket sözleşmesinde ve ayrıca iç yönergede şu unsurlar yer almalıdır:
- Hangi cüzdanların şirket malvarlığına ait olduğu,
- Hangi işlemlerin multisig onayı gerektirdiği,
- İmza sahiplerinin ortak mı, yönetici mi, çalışan mı olduğu,
- Anahtarın kişisel değil şirket adına tutulduğu,
- Ortaklıktan çıkma, çıkarılma, ölüm, görevden alma ve istifa hâlinde anahtar teslim prosedürü,
- Yeni imza sahibinin atanma yöntemi,
- İmza sahibinin şirket malvarlığını tek başına taşımasını yasaklayan hükümler,
- Anahtar teslim edilmezse uygulanacak sözleşme cezası ve zarar hesabı,
- Acil durumlarda varlıkların yeni cüzdana taşınması için karar ve kayıt prosedürü.
Limited şirketlerde yönetim ve temsilin şirket sözleşmesiyle düzenlenebilmesi ve temsil yetkisinin ortaklara veya üçüncü kişilere verilebilmesi, multisig düzeninin temsil sistemiyle açıkça bağlanmasını gerektirir. Anonim şirketlerde ise temsil ve imza yetkisinin yönetim organı kararlarıyla uyumlu olması gerekir.
Ortak çıkışında anahtar teslimi zorunlu mudur?
Ayrılan ortak, anahtarı şirket adına ve şirket malvarlığı üzerinde işlem yapmak üzere elinde tutuyorsa, anahtarın veya güvenli erişim unsurunun şirkete teslimi sözleşmeden, görev ilişkisinden, temsil düzeninden veya şirket malvarlığını koruma yükümlülüğünden doğabilir.
Ancak anahtarın teslimi, seed phrase’in açık metin olarak e-posta veya mesajla gönderilmesi anlamına gelmemelidir. Güvenli teslim yöntemi; yeni cüzdan oluşturulması, varlıkların yeni multisig cüzdana taşınması, anahtarın yetkili bir saklama düzenine alınması veya mevcut akıllı sözleşmede imza sahibinin değiştirilmesi olabilir.
Teslim yükümlülüğünün yerine getirilmemesi hâlinde şirket, öncelikle ihtar ve sözleşmesel ifa talebinde bulunabilir. Somut olaya göre zarar tazmini, haksız olarak elde edilen ekonomik faydanın iadesi, şirket varlıklarının korunması için ihtiyati tedbir ve yönetim yetkisinin kötüye kullanımından doğan sorumluluk gündeme gelebilir.
Teknik işlem geri alınamıyorsa, zarar hesabında yalnızca transfer anındaki kripto varlık değeri değil; işlemin niteliği, şirketin varlık üzerindeki hakkı ve transfer nedeniyle uğranılan gerçek zarar da incelenmelidir.
Kurgu önerileri ve kırılma noktaları
Miras için daha dayanıklı kurgu
Miras bakımından tek bir kişinin anahtarına güvenmek yerine üç anahtarın farklı güvenlik katmanlarında tutulduğu bir düzen kurulabilir. Örneğin iki anahtar güvenilir kişilerde, üçüncü anahtar ise noterlikte veya şifreli bir emanet yapısında saklanabilir.
Ancak bu modelin zayıf noktası, noterlik saklamasının teknik doğrulama ve cüzdanın çalışırlığı garantisi vermemesidir. Ayrıca vasiyetname açıldığında anahtarın açığa çıkması riski devam eder.
Diğer bir seçenek, ölüm hâlinde varlıkların yeni bir miras cüzdanına taşınmasını öngören önceden hazırlanmış bir işlem planıdır. Bunun zayıf noktası ise ölümün blokzincir tarafından kendiliğinden tespit edilememesi ve işlem planının miras hukukundaki paylaşım kurallarını ikame etmemesidir.
Şirket için daha dayanıklı kurgu
Şirket, imza sahiplerini ortakların kişisel sıfatına değil, görev veya kurumsal role bağlamalıdır. Örneğin iki imza şirket yöneticilerinden, üçüncü imza ise bağımsız bir kurumsal saklayıcıdan oluşabilir. Böylece bir ortağın çıkması, doğrudan cüzdanın çalışamaz hâle gelmesine yol açmaz.
Bunun zayıf noktası, bağımsız saklayıcının kötüye kullanımı veya operasyonel gecikmesidir. Ayrıca imza sahiplerinin sayısı arttıkça karar alma süreci yavaşlayabilir.
Şirket sözleşmesi, iç yönerge, imza yetkisi kararı ve anahtar saklama protokolü birbiriyle tutarlı olmalıdır. Şirket sözleşmesinde yalnızca “iki imza ile temsil” yazılması yeterli değildir. Bu hüküm, hangi dijital cüzdanın hangi işlemlerinde hangi imzaların aranacağını göstermelidir.
2/3 multisig yapı, bir imza sahibinin ölümü veya ortaklıktan ayrılması hâlinde teknik devamlılık sağlayabilir; fakat bu durum hukuki sahiplik, miras ortaklığı veya şirket temsil yetkisi sorunlarını kendiliğinden çözmez. Kalan iki imza sahibinin işlem yapabilmesi, ölen kişinin veya ayrılan ortağın ekonomik hakkını ortadan kaldırmaz.
Mirasçılık belgesi, multisig imza hakkını blokzincir üzerinde otomatik olarak devretmez. Şirketten ayrılan ortağın anahtarı elinde tutmaya devam etmesi de teknik erişimin şirket yetkisi olarak sürmesi sonucunu doğurmamalıdır. Her iki senaryoda da cüzdanın teknik kuralları ile vasiyetname, miras ortaklığı, şirket sözleşmesi ve temsil kararları arasında açık bir uyum kurulmalıdır.
En güvenli kurgu, imza sahiplerini kişilere değil rollere bağlayan; ölüm, ayrılma, çıkarılma, kayıp anahtar ve yetkisiz transfer hâllerinde yeni cüzdana geçişi önceden düzenleyen; ayrıca her işlemi şirket veya miras ortaklığı kararına bağlayan yazılı bir yönetim ve saklama protokolüdür. Ancak bu protokolün de tek başına teknik anahtar kaybını veya blokzincirde geri alınamaz işlemi tamamen ortadan kaldırmadığı kabul edilmelidir.