Kripto varlıklar bakımından geçici hukuki koruma, varlığın nerede tutulduğuna göre farklı sonuç verir. Bir kripto varlık Türk kripto varlık hizmet sağlayıcısı nezdinde custodial olarak tutuluyorsa, mahkeme veya icra makamı platforma ulaşabilir. Varlık non-custodial cüzdandaysa, kararın yöneltilebileceği merkezi bir saklama kuruluşu bulunmayabilir.
Bu nedenle talep hazırlanırken yalnızca “kripto varlıklara tedbir konulması” veya “kripto varlıkların ihtiyaten haczi” istenmemelidir. Talep; platform hesabı, hesapta görünen bakiye, platformdan çekim hakkı, bilinen blokzincir adresi, özel anahtarın kimde bulunduğu ve transfer riski üzerinden somutlaştırılmalıdır.
İhtiyati tedbir ile ihtiyati haciz aynı kurum değildir. İhtiyati haciz, belirli bir para alacağının güvence altına alınmasına yönelir. İhtiyati tedbir ise uyuşmazlık konusu hak veya malvarlığı değerinin korunmasını amaçlar.
İCRA VE İFLAS KANUNU – İHTİYATİ HACİZİN TEMEL ŞARTLARI
Rehinle temin edilmemiş ve vadesi gelmiş bir para borcunun alacaklısı, borçlunun yedinde veya üçüncü şahısta olan taşınır ve taşınmaz mallarını ve alacaklariyle diğer haklarını ihtiyaten haczettirebilir.
Vadesi gelmemiş borçtan dolayı yalnız aşağıdaki hallerde ihtiyati haciz istenebilir:
1 – Borçlunun muayyen yerleşim yeri yoksa;
2 – Borçlu taahhütlerinden kurtulmak maksadiyle mallarını gizlemeğe, kaçırmağa veya kendisi kaçmağa hazırlanır yahut kaçar ya da bu maksatla alacaklının haklarını ihlâl eden hileli işlemlerde bulunursa;
Bu suretle ihtiyati haciz konulursa borç yalnız borçlu hakkında muacceliyet kesbeder.
HUKUK MUHAKEMELERİ KANUNU – İHTİYATİ TEDBİRİN ŞARTLARI
(1) Mevcut durumda meydana gelebilecek bir değişme nedeniyle hakkın elde edilmesinin önemli ölçüde zorlaşacağından ya da tamamen imkânsız hâle geleceğinden veya gecikme sebebiyle bir sakıncanın yahut ciddi bir zararın doğacağından endişe edilmesi hâllerinde, uyuşmazlık konusu hakkında ihtiyati tedbir kararı verilebilir.
(2) Birinci fıkra hükmü niteliğine uygun düştüğü ölçüde çekişmesiz yargı işlerinde de uygulanır.
İhtiyati Haciz
Belirli bir para borcu şartı
İhtiyati haciz talebinin merkezinde belirli bir para alacağı bulunmalıdır. Alacaklı, borçlunun kripto varlığını doğrudan elde etmek istiyorsa bu talep her zaman ihtiyati haciz olarak nitelendirilemez. İhtiyati haciz, öncelikle para alacağının tahsilini güvence altına alan bir korumadır.
Bu nedenle talep dilekçesinde şu hususlar gösterilmelidir:
- Para borcunun hukuki kaynağı,
- Borç miktarı veya hesaplanabilir alacak tutarı,
- Alacağın vadesi,
- Alacağın rehinle temin edilmediği,
- Borçlunun kripto varlıklarını devretme veya gizleme riski,
- Haczin hangi varlık, hesap veya hak üzerinde uygulanacağı.
Kripto varlıkların yüksek oynaklığı, haciz talebindeki alacak miktarının Türk lirası veya belirli bir yabancı para üzerinden açıkça gösterilmesini daha önemli hâle getirir. İhtiyati haczin amacı, borçlunun belirli miktardaki kripto varlığını alacaklıya hemen vermek değil; para alacağının ileride tahsilini güvence altına almaktır.
Borsa hesabında bulunan varlıklar bakımından ihtiyati haciz, platform nezdindeki kripto varlık bakiyesine, Türk lirası hesabına ve borçlunun platformdan çekim veya teslim talebine yöneltilebilir. Ancak talepte “borçlunun tüm kripto varlıklarına ihtiyati haciz” şeklindeki sınırsız ifade, uygulanabilirlik ve ölçülülük bakımından sorun yaratabilir. Platform adı, kullanıcı hesabı, kimlik bilgileri, varlık türü ve haciz tarihindeki bakiye mümkün olduğunca belirtilmelidir.
Anayasa Mahkemesi, ihtiyati haciz ile ihtiyati tedbir arasındaki ayrımı açıklarken ihtiyati haczin, alacaklının para alacağının zamanında ödenmesini güvence altına almak amacıyla borçlunun mallarına geçici olarak el konulması olduğunu; ihtiyati haczin para ve teminat alacaklarında, ihtiyati tedbirin ise kural olarak haklar, menkuller ve taşınmazlar gibi paradan başka şeylere ilişkin uyuşmazlıklarda uygulandığını belirtmiştir.
Anayasa Mahkemesi 2023/102E. 2023/203K.
İhtiyati haciz ise, alacaklının bir para alacağının zamanında ödenmesini güvence altına almak için mahkeme kararı yoluyla, borçlunun mallarına geçici olarak el konulmasıdır ve ihtiyati tedbirin özel bir çeşididir. İhtiyati haciz yalnızca para ve teminat alacakları hakkındaki davalarda veya icra takiplerinde sözkonusu olduğu halde, ihtiyati tedbir kural olarak paradan başka şeyler (haklar, menkuller, gayrimenkuller) hakkındaki davalarda alınır. İhtiyati tedbirde çekişmeli ve dolayısıyla dava konusu olan şey (örneğin menkul veya gayrimenkul bir mal) hakkında önleyici nitelikte tedbir alınır.
Bu ayrım kripto varlık bakımından doğrudan önemlidir. Alacak, Türk lirası veya belirli miktarda para üzerinden ileri sürülüyorsa ihtiyati haciz; belirli bir cüzdan, hesap veya kripto varlık üzerindeki uyuşmazlığın korunması isteniyorsa ihtiyati tedbir daha uygun hukuki araç olabilir. Aynı olayda iki kurumun birlikte veya ayrı ayrı talep edilmesi mümkündür; fakat her talebin kendi koşulları somutlaştırılmalıdır.
Teminat yükümlülüğü
İhtiyati haciz talep eden alacaklı bakımından teminat, temel usul güvencelerinden biridir. Teminatın amacı, haczin haksız çıkması hâlinde borçlunun ve üçüncü kişilerin uğrayabileceği zararı karşılamaktır. Bu nedenle ihtiyati haciz talebinde alacaklının yaklaşık ispat düzeyinde delil sunması ve teminat yatırmaya hazır olduğunu belirtmesi gerekir.
Teminat miktarı mahkemenin değerlendirmesine bırakılmakla birlikte, kripto varlığın fiyat oynaklığı ve platformun işlem kapasitesinin kısıtlanması nedeniyle karşı taraf zararının yüksek olabileceği ileri sürülebilir. Mahkeme, talebin kapsamını, alacağın miktarını, haczedilecek varlığın değerini ve tedbirin üçüncü kişi üzerindeki etkisini birlikte değerlendirmelidir.
İhtiyati haciz kararı verildikten sonra kararın icra dairesi aracılığıyla süresinde uygulanması gerekir. Kararın alınması ile fiilen uygulanması arasında gecikme yaşanması, özellikle kripto varlıkların dakikalar içinde başka bir cüzdana aktarılabilmesi nedeniyle korumayı etkisizleştirebilir. Bu nedenle kararın UYAP üzerinden erişilebilir hâle gelmesi, icra dairesine başvurunun yapılması ve platforma tebliğin aynı işlem planı içinde yürütülmesi gerekir.
İhtiyati Tedbir
Uyuşmazlık konusu üzerinde tedbir
İhtiyati tedbir bakımından uyuşmazlık konusu, belirli bir kripto varlık, platform hesabı veya bu hesapta tutulan ekonomik değer olabilir. Tedbir talep eden taraf, mevcut durumdaki değişiklik nedeniyle hakkın elde edilmesinin zorlaşacağını veya gecikme nedeniyle ciddi zarar doğacağını göstermelidir.
Örneğin;
- Eşler arasındaki mal rejimi tasfiyesinde belirli borsa hesabındaki varlıkların paylaşım dışına çıkarılması,
- Şirket ortağının şirket multisig cüzdanındaki varlıkları tek başına aktarmaya hazırlanması,
- Kripto varlıkların emanet veya saklama sözleşmesi kapsamında tutulduğu iddiası,
- Bir cüzdandaki varlıkların davacıya ait olduğuna ilişkin mülkiyet veya iade uyuşmazlığı,
tedbir talebinin konusunu oluşturabilir.
Talep, uyuşmazlık konusu ile sınırlı olmalıdır. Borçlunun bütün malvarlığını veya tüm kripto hesaplarını hiçbir ayrım yapmadan dondurmak, ölçülülük ve belirlilik sorunları doğurabilir.
Kararın platforma iletilmesi
Türk borsasındaki hesap bakımından mahkeme kararında platformun unvanı, borçlunun kimlik bilgileri, kullanıcı hesabı, bilinen elektronik posta veya telefon bilgisi ve tedbirin kapsamı açıkça yazılmalıdır.
Karar platforma tebliğ edildiğinde veya usulüne uygun biçimde iletildiğinde, platformdan aşağıdaki işlemler istenebilir:
- Hesaptaki mevcut bakiyenin tespit edilmesi,
- Kripto varlık ve Türk lirası çekimlerinin sınırlandırılması,
- Hesabın kapatılmaması ve kayıtların korunması,
- Yeni transfer talimatlarının uygulanmaması,
- İşlem geçmişinin ve bakiye dökümünün mahkemeye gönderilmesi,
- Tedbir kararına aykırı işlem yapılması hâlinde mahkemeye bilgi verilmesi.
Platformun faaliyet izni bulunması, işlemlerinin kamu güvencesi altında olduğu anlamına gelmez. 6362 sayılı Kanun, platformlar ile müşterileri arasındaki ilişkilerden doğan uyuşmazlıkların genel hükümlere tabi olduğunu ve kripto varlıkların yatırımcı tazmin hükümlerine tabi olmadığını düzenlemektedir.
SERMAYE PİYASASI KANUNU – PLATFORM HESAPLARI VE MÜŞTERİ KAYITLARI
Platformlar ile bunların müşterileri arasındaki ilişkiler ve platformlarda gerçekleştir ile platformun teknik olarak kısıtlamayı uygulaması arasında zaman geçebilir.
Başlıca sorunlar şunlardır:
- Mahkeme kararının yalnızca genel bir elektronik posta adresine gönderilmesi,
- Platformun kullanıcıyı kimlik bilgileriyle eşleştirememesi,
- Türk lirası hesabı ile kripto varlık hesabının farklı sistemlerde tutulması,
- Platformun saklama hizmetini başka bir kuruluş üzerinden yürütmesi,
- Kararın belirli bir varlık veya kullanıcı hesabı göstermemesi,
- Platformun mahkeme yazısının kapsamı hakkında ek açıklama istemesi,
- Yanıtın mahkemeye gönderilmesinin fiilî olarak günler sürmesi,
- Karar ulaşmadan önce transferin tamamlanması.
Bu nedenle müzekkerede yalnızca “bilgi verilmesi” değil, tedbir kararının derhâl uygulanması, bakiye ve işlem kayıtlarının korunması ve karar tarihindeki mevcut durumun raporlanması istenmelidir. Platformun tedbire uymaması hâlinde sorumluluğun hangi çerçevede doğacağı, kararın içeriğine, tebliğ biçimine, platformun işlem üzerindeki fiilî kontrolüne veilen işlemler nedeniyle taraflar arasında oluşan uyuşmazlıklar genel hükümlere tabidir. Platformlara Kurul tarafından faaliyet izni verilmiş olması, işlemlerin kamunun güvencesi altında olduğu anlamına gelmez. Kripto varlıklar bu Kanunun 82 nci maddesinde düzenlenen yatırımcı tazmin hükümlerine tabi değildir.
Müşterilerin kripto varlık transferlerinin gerçekleştirildiği cüzdanlara ve fon transferlerinin gerçekleştirildiği hesaplara ilişkin kayıtlar kripto varlık hizmet sağlayıcıları tarafından güvenli, erişilebilir ve takip edilebilir şekilde tutulur. Tüm işlem kayıtlarının bütünlüğü, doğruluğu ve gizliliği sağlanır.
Türk borsasına müzekkere ve pratik sorunlar
Mahkeme müzekkeresi teorik olarak platformun mevcut bakiye, hesap kayıtları, transfer geçmişi ve hesap üzerindeki kısıtlamalar hakkında bilgi vermesini sağlayabilir. Ancak uygulamada kararın platforma ulaşması aykırılığın niteliğine göre değerlendirilir.
Yurt Dışı Borsaya Tedbir
Türk mahkemesinin ihtiyati tedbir kararı, yurt dışında bulunan bir borsayı doğrudan bağlamaz. Kararın Türkiye’de verilmiş olması, yabancı şirketin bulunduğu ülkede otomatik olarak icra edilebilirlik sağlamaz.
Yurt dışı borsa bakımından üç ayrı sorun ortaya çıkar:
- Şirketin hangi ülkede kurulduğunun belirlenmesi,
- Hesabın hangi tüzel kişi tarafından işletildiğinin tespiti,
- Türk kararının o ülkede tanınması veya uygulanması.
İhtiyati tedbir kararının tanınması ve tenfizi, yabancı ülkenin hukukuna, ilgili uluslararası sözleşmelere ve kararın niteliğine bağlıdır. Karar kesinleşmemişse, karşı tarafa usulüne uygun tebligat yapılmamışsa, yabancı mahkemenin geçici tedbirleri tanıma yetkisi yoksa veya yabancı hukuk münhasır yetki öngörüyorsa tenfiz yolu işlemeyebilir.
Ayrıca tenfiz kararı alınsa bile süreç, kripto varlığın transfer hızına kıyasla yavaş kalabilir. Yabancı mahkeme kararın çevrilmesini, apostil veya tasdik işlemlerini, kesinleşme belgesini ve yerel usule uygun tebligat kanıtını isteyebilir. Bu belgelerin hazırlanması sırasında varlıkların başka adreslere aktarılması mümkündür.
MASAK kanalı
Suç geliri veya aklama şüphesi bulunan olaylarda MASAK kanalı gündeme gelebilir. 5549 sayılı Kanun, aklama ve terörün finansmanı suçlarının işlendiğine dair kuvvetli şüphe bulunan hâllerde Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 128. maddesindeki usule göre malvarlığı değerlerine elkonulabileceğini düzenler.
SUÇ GELİRLERİNİN AKLANMASININ ÖNLENMESİ HAKKINDA KANUN – ELKOYMA
Aklama ve terörün finansmanı suçunun işlendiğine dair kuvvetli şüphe bulunan hallerde 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanununun 128 inci maddesindeki usûle göre malvarlığı değerlerine elkonulabilir.
Gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde Cumhuriyet savcısı da elkoyma kararı verebilir. Hâkim kararı olmaksızın yapılan elkoyma işlemi yirmi dört saat içinde görevli hâkimin onayına sunulur. Hâkim en geç yirmi dört saat içinde onaylanıp onaylanmamasına karar verir.
Bu mekanizma, sıradan bir özel hukuk alacağının güvenceye alınması için kullanılabilecek genel bir tedbir yolu değildir. MASAK’a başvurulması, boşanma, alacak veya sözleşme uyuşmazlığını otomatik olarak ceza soruşturmasına dönüştürmez. Somut suç şüphesi, suçla bağlantılı malvarlığı değeri ve gecikme riski bulunmalıdır.
Dolayısıyla yurt dışı borsadaki varlık için MASAK kanalının sınırlılığı açıktır. Özel hukuk alacaklısı, yalnızca tahsil riskini ileri sürerek MASAK’ın yabancı platformdaki hesabı dondurmasını sağlayamaz. Suç şüphesi varsa Cumhuriyet Başsavcılığına somut delillerle başvurulmalı; platform, kullanılan banka, transfer adresleri ve işlem kimlikleri gösterilmelidir.
Non-Custodial Cüzdanda Tedbirin Sınırı
Non-custodial cüzdanda özel anahtar borçlunun kontrolündedir. Blokzincir ağının merkezi bir yöneticisi veya kararı uygulayacak tek bir saklama kuruluşu yoktur. Bu nedenle mahkemenin “cüzdandaki varlıkların devredilmemesi” yönündeki kararı hukuken mevcut olsa da teknik olarak ağın kendisi tarafından uygulanmayabilir.
Tedbir kararı bu durumda borçluya yönelir. Borçluya belirli adreslerden transfer yapmama, varlıkları üçüncü kişilere devretmeme, özel anahtarı başkasına vermeme ve cüzdanın mevcut bakiyesini koruma yükümlülüğü getirilebilir.
Borçlu karara rağmen transfer yaparsa, blokzincir işlemi çoğu durumda geri alınamaz. Ancak bu durum kararın hukuki değerini ortadan kaldırmaz. İşlem kimliği ve zaman damgası, tedbir kararından sonra yapılan transferi gösterebilir. Aykırılığın sonuçları, kararın içeriğine ve uygulanabilir biçimde tebliğ edilip edilmediğine göre değerlendirilir.
İcra sürecinde mal bildirimine ilişkin yükümlülükler de ayrıca önem taşıyabilir. Borçlunun sonradan edindiği malları veya gelir artışlarını bildirmemesine ilişkin İİK hükümlerinin uygulanabilirliği, kripto varlığın nasıl edinildiği ve takip dosyasındaki bildirim yükümlülüğünün kapsamına göre incelenmelidir. Bu alanda kripto varlıklara özgü yerleşik içtihat henüz oluşmamıştır.
İhtiyati haciz, belirli ve rehinle temin edilmemiş bir para alacağının tahsilini güvence altına almaya yönelir. Kripto varlık, bu haczin konusu olabilir; ancak talep, belirli para borcu ile borçlunun platform hesabı veya diğer ekonomik hakları arasında açık bağlantı kurularak hazırlanmalıdır. Teminat yükümlülüğü ve yaklaşık ispat şartı ayrıca gözetilmelidir.
İhtiyati tedbir ise belirli bir kripto hesap, cüzdan veya varlık üzerindeki uyuşmazlığı korumaya elverişlidir. Türk borsasına gönderilecek kararın platformu, kullanıcı hesabını, bakiye türünü ve uygulanacak kısıtlamayı açıkça göstermesi gerekir. Fiilî gecikmeler, teknik sistem ayrılıkları ve kararın platforma ulaşmasındaki zaman kaybı, tedbiri etkisiz bırakabilir.
Yurt dışı borsaya gönderilen Türk mahkemesi kararı doğrudan bağlayıcı değildir. Tanıma ve tenfiz süreci, varlıkların transfer hızına kıyasla yavaş kalabilir. MASAK yolu ise yalnızca somut ve kuvvetli suç şüphesi bulunan hâllerde işlevsel olabilir; sıradan özel hukuk alacağının tahsil güvencesi olarak kullanılamaz.
Bugün yapılması gereken somut adım, önce varlığın custodial veya non-custodial niteliğini belirlemek; Türk platformu bakımından kullanıcı kimliği, hesap ve varlık türünü açıkça gösteren tedbir veya haciz talebi hazırlamak; yurt dışı platform bakımından ise şirketin tüzel kişiliği, ülkesindeki uygulanabilir geçici koruma usulü ve varsa somut suç şüphesine dayalı adli başvuru kanallarını eş zamanlı değerlendirmektir.